خبرگزاری حوزه | انسیه شاه‌حسینی، کارگردان سینما، در گفت‌وگو با خبرگزاری حوزه با تأکید بر اینکه پرداختن به شخصیت حضرت فاطمه زهرا(س) نباید به تولید آثار مناسبتی و روایت‌های محدود تاریخی منحصر شود، اظهار کرد: سیره حضرت زهرا(س) مجموعه‌ای از ظرفیت‌های انسانی، اجتماعی و اخلاقی را در خود جای داده است که می‌توان از آنها برای خلق داستان‌های متنوع بهره گرفت. مسئله این است که فیلم‌ساز تا چه اندازه توانایی کشف این ظرفیت‌ها و تبدیل آنها به زبان سینما را دارد. گاهی تصور می‌کنیم برای معرفی یک شخصیت دینی باید تمام ویژگی‌های او را در قالب دیالوگ بیان کنیم، در صورتی که مخاطب بیش از شنیدن توصیف‌ها، نیازمند مشاهده رفتار و انتخاب‌های یک شخصیت است.
وی افزود: حضرت زهرا(س) شخصیتی برخوردار از آگاهی، اراده و قدرت تشخیص بودند که در مقطعی حساس از تاریخ اسلام، مسئولیت مهمی در دفاع از حقیقت بر عهده گرفتند. این ابعاد می‌تواند مبنای شکل‌گیری موقعیت‌های نمایشی متعددی باشد. برای نمونه، باید بررسی کنیم انسانی که به حقیقتی باور دارد، هنگام مواجهه با شرایط دشوار چگونه تصمیم می‌گیرد و برای پایبندی به اعتقادات خود چه هزینه‌هایی می‌پردازد. چنین رویکردی کمک می‌کند شخصیت دینی از محدوده توصیف‌های کلیشه‌ای خارج شود و در قالب یک شخصیت زنده و قابل درک به مخاطب معرفی شود.
این فیلم‌ساز با اشاره به جایگاه شخصیت‌های زن در سینمای ایران بیان کرد: یکی از مشکلات آثار نمایشی ما این است که گاهی زنان صرفاً در ارتباط با شخصیت‌های دیگر تعریف می‌شوند و کمتر فرصت پیدا می‌کنند به‌عنوان محور اصلی یک داستان حضور داشته باشند. در حالی که زن می‌تواند صاحب اندیشه، اراده و قدرت انتخاب باشد و حتی مسیر اصلی روایت را تغییر دهد. به اعتقاد من، منش حضرت زهرا(س) می‌تواند در این زمینه راهگشا باشد؛ زیرا با الگویی مواجه هستیم که در آن آگاهی و مسئولیت‌پذیری در کنار شجاعت و حق‌طلبی قرار گرفته است.
شاه‌حسینی ادامه داد: قرار نیست برای استفاده از چنین الگویی حتماً سراغ ساخت یک اثر تاریخی برویم. می‌توان در داستانی معاصر، زنی را به تصویر کشید که در شرایطی پیچیده میان منافع شخصی و مسئولیتی اجتماعی قرار می‌گیرد. تصمیم او، نحوه مواجهه‌اش با موانع و هزینه‌ای که برای انتخاب خود می‌پردازد، می‌تواند بخشی از مفاهیم برگرفته از سیره فاطمی را بازتاب دهد. در چنین روایتی، مخاطب بدون آنکه با مجموعه‌ای از پیام‌های مستقیم روبه‌رو شود، از طریق رفتار شخصیت با مفاهیم مورد نظر ارتباط برقرار می‌کند.
حق‌طلبی و مقاومت؛ زمینه‌های کمتر دیده‌شده برای روایت
این کارگردان سینما با اشاره به ظرفیت مفهوم مقاومت در آثار نمایشی تصریح کرد: نباید مقاومت را تنها در میدان جنگ و رویارویی نظامی جست‌وجو کرد. ایستادگی در برابر تحریف، دفاع از حقیقت و چشم‌پوشی از منافع شخصی برای حفظ یک باور نیز از جلوه‌های این مفهوم است. سینما می‌تواند به سراغ انسان‌هایی برود که در موقعیت‌های مختلف اجتماعی با انتخاب‌های دشوار مواجه می‌شوند و حاضر نیستند برای رسیدن به آسایش بیشتر، از اعتقادات و مسئولیت‌های خود دست بکشند.
وی افزود: زمانی درام شکل می‌گیرد که شخصیت با یک مسئله واقعی مواجه شود و برای عبور از آن ناچار به انتخاب باشد. اگر می‌خواهیم حق‌طلبی یا شجاعت را در یک اثر نشان دهیم، نباید صرفاً درباره این ویژگی‌ها صحبت کنیم؛ بلکه باید شرایطی بسازیم که مخاطب دشواری تصمیم شخصیت را لمس کند. ممکن است سکوت کردن، زندگی راحت‌تری برای او فراهم کند، اما ترجیح دهد حقیقت را بیان کند و پیامدهای این تصمیم را بپذیرد. این همان موقعیتی است که می‌تواند به یک روایت سینمایی تأثیرگذار تبدیل شود.
شاه‌حسینی با اشاره به ظرفیت‌های مغفول زنان در سینمای دفاع مقدس اظهار کرد: در دوران جنگ تحمیلی، زنان بسیاری مسئولیت‌هایی بر عهده داشتند که هنوز بخش قابل توجهی از آنها در سینما روایت نشده است. برخی در پشتیبانی از جبهه فعالیت می‌کردند، گروهی به مراقبت از مجروحان می‌پرداختند و عده‌ای نیز در غیاب همسران و فرزندان خود، مسئولیت اداره خانواده را بر دوش می‌کشیدند. این زنان صرفاً ناظر اتفاقات جنگ نبودند، بلکه در متن تحولات آن دوران حضور داشتند و می‌توانند موضوع داستان‌های مستقلی باشند.
وی ادامه داد: سینمای دفاع مقدس بیشتر به سراغ رزمندگان حاضر در خط مقدم رفته است، در حالی که زندگی زنان در آن سال‌ها از ظرفیت‌های دراماتیک فراوانی برخوردار است. باید به جزئیات زندگی آنها، نگرانی‌های خانوادگی، ترس‌ها، مسئولیت‌ها و تصمیم‌هایی که در شرایط بحرانی می‌گرفتند توجه کنیم. نمی‌توان همه این شخصیت‌ها را صرفاً با چند صفت مانند صبر و فداکاری معرفی کرد. هرکدام زندگی و تجربه متفاوتی داشته‌اند و شناخت همین تفاوت‌ها می‌تواند زمینه خلق شخصیت‌های باورپذیر را فراهم کند.
این فیلم‌ساز با بیان اینکه ارتباط سینمای مقاومت با سیره فاطمی باید در رفتار شخصیت‌ها نمود پیدا کند، گفت: مسئولیت‌پذیری، شجاعت و ایستادگی زمانی در یک فیلم تأثیرگذار می‌شوند که مخاطب آنها را در جریان زندگی شخصیت‌ها ببیند. ممکن است یک زن در محیط خانواده یا جامعه با مسئله‌ای روبه‌رو شود که برای حل آن ناچار به تصمیمی دشوار باشد. چنین انتخابی می‌تواند به اندازه یک موقعیت بزرگ جنگی واجد ظرفیت دراماتیک باشد. مهم این است که فیلم‌ساز بتواند از دل واقعیت‌های زندگی، تعارض و داستان استخراج کند.
شاه‌حسینی درباره الزامات ساخت آثار تاریخی و مذهبی نیز اظهار کرد: پژوهش، نخستین ضرورت پرداختن به شخصیت‌های دینی است. نویسنده باید شرایط تاریخی، مناسبات اجتماعی و فضای زندگی شخصیت‌ها را بشناسد تا بتواند روایتی دقیق ارائه دهد. البته قرار نیست حاصل پژوهش به گزارشی تاریخی تبدیل شود؛ اطلاعات باید در خدمت شکل‌گیری قصه، شخصیت و موقعیت‌های دراماتیک قرار بگیرند. در کنار این مسئله، امانت‌داری نسبت به واقعیت‌های تاریخی اهمیت زیادی دارد و نباید برای جذابیت بیشتر، اصل وقایع را دستخوش تغییر کنیم.
عبور از تولیدات مناسبتی و رسیدن به زبان تازه روایت
این کارگردان سینما با تأکید بر ضرورت شناخت مخاطب نسل جدید بیان کرد: یکی از مسائل مهم در تولید آثار دینی، توجه به شیوه ارتباط نسل امروز با سینما و روایت‌های تصویری است. نمی‌توان انتظار داشت مخاطب جوان صرفاً با ساخت چند فیلم در مناسبت‌های مذهبی با شخصیت‌های بزرگ دینی ارتباط برقرار کند. باید پرسش‌ها و نیازهای این نسل را بشناسیم و متناسب با دنیای ذهنی او داستان‌هایی طراحی کنیم که امکان همراهی با شخصیت‌ها را فراهم کند.
وی افزود: قالب‌های مختلف نمایشی نیز ظرفیت‌های متفاوتی برای معرفی این شخصیت‌ها دارند. انیمیشن، فیلم کوتاه، مجموعه‌های تلویزیونی و آثار سینمایی می‌توانند هرکدام بخشی از این مسیر را بر عهده بگیرند. برای کودکان باید از داستان‌هایی استفاده کنیم که با جهان ذهنی آنها تناسب داشته باشد و مفاهیمی مانند مهربانی، شجاعت، حق‌طلبی و مسئولیت‌پذیری را از طریق اتفاقات ملموس به آنها منتقل کند. برای مخاطب بزرگسال نیز می‌توان موضوعات پیچیده‌تری مانند مسئولیت انسان در برابر جامعه، نسبت قدرت و حقیقت و جایگاه زنان در تحولات اجتماعی را دستمایه روایت قرار داد.
شاه‌حسینی با انتقاد از محدود شدن برنامه‌ریزی برای تولید آثار مذهبی به مناسبت‌های تقویمی تصریح کرد: ساخت فیلم درباره شخصیتی مانند حضرت زهرا(س) به زمان و برنامه‌ریزی جدی نیاز دارد. نمی‌توان در فاصله کوتاهی تا یک مناسبت، از نویسنده انتظار داشت پژوهش کند، فیلمنامه بنویسد و به اثری قابل قبول برسد. چنین موضوعاتی باید از مدت‌ها قبل در دستور کار قرار گیرند و گروه‌های پژوهشی و نویسندگان فرصت کافی برای بررسی ایده‌ها و تکمیل فیلمنامه داشته باشند.
وی ادامه داد: حمایت نهادهای فرهنگی نیز در این مسیر اهمیت دارد. گاهی طرح‌های ارزشمند به دلیل نبود پشتوانه مالی یا فرصت کافی برای تکمیل مراحل نگارش کنار گذاشته می‌شوند. به جای سفارش‌های شتاب‌زده، باید زمینه فعالیت گروه‌های خلاق و همکاری مستمر پژوهشگران و فیلم‌نامه‌نویسان فراهم شود. نتیجه چنین رویکردی می‌تواند شکل‌گیری آثاری باشد که از نظر محتوایی و هنری استحکام بیشتری دارند.
این فیلم‌ساز با تأکید بر اینکه آثار مذهبی نباید به تریبون سخنرانی تبدیل شوند، اظهار کرد: مخاطب برای تماشای داستان به سینما می‌آید و انتظار دارد با شخصیت‌هایی مواجه شود که زندگی می‌کنند، مسئله دارند و در موقعیت‌های مختلف تصمیم می‌گیرند. یک نگاه، واکنش یا سکوت به‌موقع گاهی می‌تواند مفهومی را منتقل کند که بیان آن در چندین دیالوگ نیز ممکن نیست. بنابراین، فیلم‌ساز باید به جای توضیح مستقیم فضایل شخصیت‌ها، آنها را در رفتار و انتخاب‌هایشان نشان دهد.
شاه‌حسینی در پایان بیان کرد: برای پرداختن به سیره حضرت زهرا(س) به فیلمنامه‌های قدرتمند، پژوهش دقیق و نگاه خلاقانه نیاز داریم. صرف انتخاب یک موضوع ارزشمند تضمین‌کننده موفقیت یک اثر نیست؛ بلکه باید بتوانیم از دل آن، قصه‌ای جذاب و شخصیت‌هایی باورپذیر خلق کنیم. به نظرم سینمای ایران هنوز در معرفی ابعاد مختلف شخصیت حضرت زهرا(س) و بررسی تأثیر منش ایشان بر زندگی زنان امروز، ظرفیت‌های فراوانی دارد. عبور از روایت‌های تکراری و توجه به وجوه کمتر دیده‌شده این شخصیت می‌تواند مسیر تازه‌ای پیش روی سینمای دینی قرار دهد.
نظر شما